Η αποδοχή μιας κληρονομιάς μοιάζει με καλά νέα, και συχνά είναι. Ωστόσο, στο ελληνικό δίκαιο η κληρονομιά μεταβιβάζεται ως σύνολο: μαζί με τα ακίνητα, τις καταθέσεις και τα κινητά, ο κληρονόμος διαδέχεται και τυχόν χρέη του θανόντος. Γι' αυτό ο νόμος δίνει σε κάθε κληρονόμο τη δυνατότητα να επιλέξει, αλλά μέσα σε συγκεκριμένες προθεσμίες. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τις τρεις επιλογές, πώς μετράει η προθεσμία, πώς γίνεται η αποποίηση στην πράξη και τι συμβαίνει με τα παιδιά σας.

Αποδοχή, αποποίηση, ή αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής

Υπάρχουν τρεις βασικοί δρόμοι:

  • Αποδοχή: αποδέχεστε την κληρονομιά και ευθύνεστε για τα χρέη της, ακόμη και με τη δική σας περιουσία.
  • Αποποίηση: δηλώνετε ότι δεν επιθυμείτε την κληρονομιά. Θεωρείται ότι δεν την αποκτήσατε ποτέ και η σειρά περνά στον επόμενο κατά νόμο κληρονόμο.
  • Αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής: αποδέχεστε, αλλά ευθύνεστε για τα χρέη μόνο μέχρι το ενεργητικό της κληρονομιάς, όχι με τη δική σας περιουσία.

Η προθεσμία των τεσσάρων μηνών

Η αποποίηση γίνεται με δήλωση στη γραμματεία του Ειρηνοδικείου της κληρονομιάς, δηλαδή του τόπου της τελευταίας κατοικίας του θανόντος, μέσα σε τέσσερις μήνες από τότε που ο κληρονόμος έμαθε τον θάνατο και τον λόγο για τον οποίο καλείται στην κληρονομιά (διαθήκη ή συγγένεια). Αν ο θανών είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό, ή ο κληρονόμος έμαθε την επαγωγή ενώ διέμενε στο εξωτερικό, η προθεσμία είναι ένα έτος. Όταν υπάρχει διαθήκη, η προθεσμία ξεκινά από τη δημοσίευσή της, όχι από τον θάνατο.

Τι συμβαίνει αν δεν κάνετε τίποτα

Η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Αν περάσει η προθεσμία χωρίς αποποίηση, ο νόμος θεωρεί ότι η κληρονομιά έχει γίνει σιωπηρά αποδεκτή (πλασματική αποδοχή), μαζί με τα χρέη της. Το ίδιο συμβαίνει αν συμπεριφερθείτε ως κληρονόμος πριν αποποιηθείτε, για παράδειγμα αν πουλήσετε ή νοικιάσετε περιουσιακό στοιχείο της κληρονομιάς. Γι' αυτό, όταν υπάρχει έστω και υπόνοια οφειλών, ο χρόνος μετράει και οι κινήσεις θέλουν προσοχή. Αν αντίθετα θέλετε την κληρονομιά, δείτε πώς γίνεται η αποδοχή κληρονομιάς για ακίνητα.

Πώς γίνεται η αποποίηση στην πράξη

  1. Συγκεντρώνονται η ληξιαρχική πράξη θανάτου, το πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών και, αν υπάρχει διαθήκη, το αντίγραφο της δημοσίευσής της.
  2. Ο κληρονόμος ή ο πληρεξούσιος δικηγόρος του, με ειδικό πληρεξούσιο, εμφανίζεται στη γραμματεία του Ειρηνοδικείου και υπογράφει τη δήλωση αποποίησης.
  3. Η δήλωση καταχωρίζεται στο ειδικό βιβλίο και εκδίδεται πιστοποιητικό, που χρειάζεται στη συνέχεια για τους επόμενους κληρονόμους.

Η αποποίηση είναι αμετάκλητη και δεν μπορεί να είναι μερική ή υπό όρους. Δεν μπορείτε να κρατήσετε το σπίτι και να αποποιηθείτε τα χρέη.

Η αλυσίδα: ποιος κληρονομεί μετά από εσάς

Όποιος αποποιείται θεωρείται ότι δεν υπήρξε ποτέ κληρονόμος. Η μερίδα του περνά στους δικούς του κατιόντες, δηλαδή στα παιδιά του, και αν και εκείνα αποποιηθούν, στα εγγόνια, και μετά στις επόμενες τάξεις συγγενών. Αυτό σημαίνει ότι η αποποίηση ενός γονέα για μια υπερχρεωμένη κληρονομιά δεν τελειώνει το ζήτημα: κάθε παιδί πρέπει να αποποιηθεί με τη σειρά του, μέσα σε δική του τετράμηνη προθεσμία που ξεκινά από την αποποίηση του γονέα.

Ανήλικοι κληρονόμοι

Όταν στην κληρονομιά καλείται ανήλικος, η αποποίηση για λογαριασμό του απαιτεί άδεια του δικαστηρίου, που ζητούν οι γονείς με αίτηση, αποδεικνύοντας ότι η αποποίηση είναι προς το συμφέρον του παιδιού. Η προθεσμία για τον ανήλικο ξεκινά από την αποποίηση των γονέων και αναστέλλεται όσο εκκρεμεί η αίτηση. Εναλλακτικά, ο ανήλικος θεωρείται από τον νόμο ότι αποδέχεται με το ευεργέτημα της απογραφής, άρα δεν ευθύνεται με δική του περιουσία. Είναι η πιο συχνή πηγή λαθών σε οικογένειες που αποποιούνται διαδοχικά.

Αποδοχή με απογραφή: η μέση λύση

Όταν δεν είναι σαφές αν η κληρονομιά έχει περισσότερα χρέη ή περιουσία, η αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής προστατεύει τον κληρονόμο: ευθύνεται μόνο μέχρι την αξία όσων κληρονομεί. Γίνεται με δήλωση στο Ειρηνοδικείο και απαιτεί να συνταχθεί απογραφή της περιουσίας μέσα σε τέσσερις μήνες από τη δήλωση. Αν η απογραφή δεν γίνει εμπρόθεσμα, το ευεργέτημα χάνεται.

Τα δικαιολογητικά της αποποίησης

  • Ληξιαρχική πράξη θανάτου.
  • Πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών από τον Δήμο, αν δεν υπάρχει διαθήκη.
  • Αντίγραφο της διαθήκης και του πρακτικού δημοσίευσής της, αν υπάρχει διαθήκη.
  • Ταυτότητα και ΑΦΜ του αποποιούμενου.
  • Αν προηγήθηκε αποποίηση άλλου κληρονόμου (π.χ. του γονέα σας), το πιστοποιητικό της δικής του αποποίησης, γιατί από εκεί ξεκινά η δική σας προθεσμία.
  • Ειδικό συμβολαιογραφικό πληρεξούσιο, αν τη δήλωση θα υπογράψει δικηγόρος.
  • Για ανήλικο: η δικαστική άδεια και η ληξιαρχική πράξη γέννησής του.

Αποποίηση ηλεκτρονικά μέσω gov.gr

Από το 2023 η δήλωση αποποίησης μπορεί να υποβληθεί και ηλεκτρονικά, μέσα από την ψηφιακή πύλη gov.gr, με τους κωδικούς TaxisNet του κληρονόμου. Η δήλωση δρομολογείται στο αρμόδιο Ειρηνοδικείο και το πιστοποιητικό εκδίδεται ψηφιακά. Η ηλεκτρονική οδός είναι χρήσιμη για όσους μένουν μακριά από το Ειρηνοδικείο της κληρονομιάς, αλλά δεν αλλάζει τίποτα στην ουσία: η προθεσμία, το αμετάκλητο και η αλυσίδα των επόμενων κληρονόμων ισχύουν ακριβώς το ίδιο. Για ανηλίκους και για περιπτώσεις με πληρεξούσιο, η δήλωση εξακολουθεί να χρειάζεται τον έλεγχο της γραμματείας.

Πόσο κοστίζει η αποποίηση

Η ίδια η δήλωση στο Ειρηνοδικείο έχει ελάχιστο κόστος, λίγων ευρώ σε τέλη για τη δήλωση και το πιστοποιητικό. Το κόστος διαμορφώνεται από τρία πράγματα:

  • Το συμβολαιογραφικό πληρεξούσιο, αν δεν εμφανιστείτε αυτοπροσώπως.
  • Την αμοιβή δικηγόρου, που εξαρτάται από το αν πρόκειται για μία απλή δήλωση ή για αλυσίδα αποποιήσεων με πολλούς συγγενείς και ανηλίκους.
  • Τη δικαστική άδεια για ανήλικο, που είναι ξεχωριστή διαδικασία με δικό της κόστος και χρόνο.

Μετά την αποποίηση δεν οφείλετε φόρο κληρονομιάς, αφού θεωρείστε ότι δεν κληρονομήσατε ποτέ. Σε κάθε περίπτωση ζητήστε εξαρχής το συνολικό κόστος: μια αποποίηση δεν πρέπει να κοστίζει περισσότερο από όσο αξίζει το πρόβλημα που λύνει.

Αν χάσατε την προθεσμία

Σε ορισμένες περιπτώσεις η πλασματική αποδοχή μπορεί να προσβληθεί, για παράδειγμα όταν ο κληρονόμος αγνοούσε ότι υπήρχε προθεσμία ή είχε πλάνη για το περιεχόμενο της κληρονομιάς. Η δικαστική πρακτική δέχεται τέτοιες αιτήσεις υπό προϋποθέσεις και με δική τους προθεσμία. Δεν είναι βέβαιη λύση, αλλά αξίζει να εξεταστεί πριν παραιτηθείτε.

Πότε χρειάζεστε δικηγόρο

Πριν αποφασίσετε, αξίζει να γίνει ένας έλεγχος: υπάρχει διαθήκη; ποια η αξία και ποια τα βάρη της κληρονομιάς; υπάρχουν οφειλές προς τράπεζες ή το Δημόσιο, που ελέγχονται με αίτηση στην εφορία; Μια έγκαιρη νομική εκτίμηση μπορεί να σας γλιτώσει από την ανάληψη χρεών που δεν σας ανήκουν, ή από την απώλεια μιας κληρονομιάς που δικαιωματικά σας ανήκει. Περισσότερα στη σελίδα Κληρονομικό Δίκαιο.

Το παρόν άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη νομική συμβουλή. Κάθε υπόθεση έχει τα δικά της δεδομένα.